HUGO KOŁŁĄTAJ

(1750 - 1812)

ksiądz, uczony, polityk, filozof, publicysta

Hugo Kołłątaj urodził się 1 kwietnia 1750 r. na Wołyniu w niezamożnej rodzinie szlacheckiej. Wcześnie wybrał stan duchowny, ale nie poprzestał na obowiązkach duszpasterskich. W wieku 18 lat ukończył studia na Akademii Krakowskiej, uzyskując tytuł doktora filozofii. Naukę kontynuował na uniwersytetach w Rzymie i Wiedniu, zgłębiając tajniki prawa i filozofii.

Po powrocie do kraju, objął jedną z kanonii krakowskich i podjął pracę w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych. Jego zasługi w dziedzinie oświaty były kamieniem milowym otwierającym polską szkołę na Europę. W 1777r. na prośbę Komisji Edukacji Narodowej podjął się zreformowania Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego działania odniosły sukces, a uczelnia odzyskała dawny europejski poziom.

W okresie Sejmu Czteroletniego Kołłątaj zorganizował ośrodek wspierający pracę sejmu zwany Kuźnicą Kołłątajowską. Współdziałało tu grono publicystów popierających reformy polityczne: Franciszek Ksawery Dmochowski, Franciszek Salezy Jezierski, Franciszek Zabłocki, Jan Śniadecki. Kołłątaj aktywnie uczestniczył w tworzeniu Konstytucji 3 Maja. Żądał reform politycznych i społecznych, zniesienia liberum veto, wolności dla chłopów, dźwignięcia z upadku miast i przemysłu. Swoje przekonania argumentował w sposób jasny i logiczny. Sprawiał, że najbardziej skomplikowane idee stawały się zrozumiałe, zwięzłe i łatwe do zapamiętania.

W 1794r. współorganizował sprzysiężenie przygotowujące Powstanie Kościuszkowskie. Wszedł w skład rządu powstańczego - Rady Najwyższej Narodowej. Po klęsce powstania Kołłątaj został aresztowany przez Austriaków i osadzony na 8 lat w więzieniu.

Ostatnie lata życia spędził w Warszawie. Mimo ubóstwa (najpierw majątek zagrabili mu targowiczanie, potem zaborcy) prowadził aktywne prace publicystyczne i naukowe. Swoje poglądy polityczne zawarł w utworach: "Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego, o przyszłym sejmie Anonima listów kilka", "O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 Maja 1791r.", "Prawo polityczne narodu polskiego" - częścią tego utworu jest słynna, świetnie napisana odezwa "Do Prześwietnej Deputacji".

Cała działalność Hugona Kołłątaja streszcza się w jego własnych słowach, które uznał za zasadniczy cel swej pracy "poprawa wychowania publicznego". Kołłątajowski projekt reformy szkolnictwa usiłował wiązać naukę z życiem, przygotowywać młodzież do przyszłej pracy zawodowej i stawiać właściwe cele nauce. Szczególną troską otaczał problem wykształcenia i wychowania dziewcząt oraz dzieci ze wsi, małych miasteczek i miast. Wiele uwagi poświęcał wykształceniu nauczycieli, obsadzie kadrowej szkół, ich gospodarce, remontom i wyposażeniu. Kołłątaj interesował się również folklorem. Zakresem swoich badań objął dialekty, stroje, obrzędy, zabawy, budownictwo i rzemiosło. W swej działalności reformatorskiej wielokrotnie współpracował z organami samorządowymi i założonymi przez siebie Radami Szkół.

Niepodobna przecenić zasług Hugona Kołłątaja. Był on jednym z twórców historii Polski w swoim czasie. Myśli, pracę, serce oddał na usługi nauki i nowoczesnego społeczeństwa. Dostrzegał to, co najpotrzebniejsze. Dlatego zajął się przede wszystkim stworzeniem warunków do oświecenia całego bez reszty społeczeństwa. Uważał, że jedyną miarą wartości człowieka jest jego wiedza i praca. Najlepszy hołd Kołłątajowi oddał Jan Śniadecki pisząc o nim, że: "...dzieło edukacji zrobił nałogiem swego życia." Zmarł w osamotnieniu i zapomnieniu w 1812r.